Çarşamba , 14 Nisan 2021

CUMHURİYET TÜRKİYESİ KADIN HAKLARI BAKIMINDAN AVRUPA’DAN BİLE İLERİDE MİYDİ?-Osman Tiftikci 07 Mart 2019

Kadın hakları denilince en yaygın söylemlerden biri,
bu hakların Türkiye’de Avrupa’dan, hatta Fransa’dan bile önce verildiğidir. Bu
iddiaya göre Türkiye’li kadınlar Cumhuriyetle birlikte ortaçağ karanlığından
kurtulmuşlar, özgürlüklerine kavuşmuşlardır.
Gene bu iddiaya göre, Cumhuriyet Türkiye’si, İslam dünyasının ilk ve tek
laik ülkesi olduğu gibi, kadınlara haklarını veren ilk ve tek İslam ülkesidir.

Atatürkçü görüş, diğer konularda olduğu gibi kadın sorununda da AKP
gericiliğine karşı Cumhuriyet döneminin Kemalist politikalarını çözüm yolu
olarak önermektedir.

1924 yılında çıkarılan Tevhid-i Tedrisat yasasıyla eğitimin dinden
arındırılması, kadın erkek karma eğitim yapılabilmesi, 1926 İsviçre Medeni
Kanununun kabulüyle, aile ilişkilerinde yapılan reformlar, kadınların sanatsal
alanda, örneğin sahnelerde de yer alabilmeleri, kadınların her tür mesleki
alana katılabilmelerinin önünün açılması, bütün bunlar; az sayıda kadınla
sınırlı olsa da, eleştirilecek çok özelliklere sahip olsalar da ilerici
adımlardı. Bu reformlar, Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinde, bu alanda atılan
adımların devamı niteliğindeydiler.1934 yılı sonunda kadınlara seçme ve seçilme
hakkının verilmesi, bu yukarıdan aşağı reform hareketinin tepe noktası gibi
duruyordu.

Verildikleri dönemde özellikle de 1930’lu yıllarda tümüyle biçimsel
olarak kalan kadın hakları, 1960’lı, 70’li yıllarda ve sonrasında kadın
özgürlük mücadelesinin ve kadın örgütlenmesinin gelişimini kolaylaştırıcı, en
azından bütünüyle engelleyici olmayan bir işlev gördüler. Bu nedenle önemsiz
olgular değillerdi. Fakat bu reformlar Atatürkçülerin abarttığı kadar var mıydı
ve bu politikalar günümüzde AKP gericiliğine karşı, Türkiye’de kadın özgürlüğü
sorununa bir alternatif olabilir mi?

Türkiye
Kadın Hakları Bakımından Avrupa’nın En İleri Ülkelerinden Biri miydi?

11 Nisan 1930 tarihinde Türkiye’de kadınlar belediye
seçimlerinde seçme ve seçilme hakkını kazandılar. 1933 yılında bu hakka,
kadınların muhtar olma ve ihtiyar meclisine seçilme hakkı eklendi. 5 Aralık
1934 tarihinde de kadınlar genel seçme ve seçilme hakkını kazandılar. Türkiye’de
kadınlar ilk kez 1935 yılında seçimlere katıldılar.

1935 yılında Fransa, İtalya, İsviçre, Yunanistan’da
kadınlar henüz seçme ve seçilme hakkını kazanamamışlardı. Fakat Avrupa’da bu
ülkeler istisna durumundaydılar. Avrupa kadınları özellikle Birinci Dünya
Savaşı sonrası süreçte bu hakkı kazanmışlardı. Örneğin bütün İskandinav
ülkeleri, Belçika, Hollanda, Danimarka, Almanya, İspanya, İngiltere, Portekiz,
Polonya ve Sovyetleri oluşturan ülkelerin kadınları bu hakkı kazanmışlardı.
Avrupa dışında Amerika, Kanada, Avustralya, Orta Asya Cumhuriyetleri, Kafkasya
devletleri, Afrika’da Zimbabve ve Kenya kadınların bu hakları kazandıkları bazı
ülkelerdi. Kadınların seçme ve seçilme hakkını hangi ülkelerde ne zaman
kazandıklarına internet üzerinden kolayca ulaşılabilir. Yani Türkiye Avrupa’da
kadın haklarının kazanıldığı ilk ülkelerden değil, son ülkelerden biriydi.

1920’li yıllarda Türkiye feministleri kadın hakları
bakımından Türkiye’yi Avrupa ve dünya ile karşılaştırıyorlar ve çok geri
buluyorlardı. Örneğin Kadın Yolu
dergisi, daha 1925 yılında şunları yazıyordu:

“Bugün otuz hükümet dahilinde, 138
milyon kadın hakk-ı reye sahiptir. (1935 yılında bu sayı çok daha artacaktır
O.T) Bazı memleketler, kadına evvel belediye intihabatına iştirak  (yerel seçimlere katılım) gibi daha mahdut (sınırlı)
haklar vermekle başlamış ve yavaş yavaş tevsi eylemiştir (genişletilmiştir).”[1]

(Parantezler O.T.)

Durum böyleyken, Avrupa ülkelerindeki üç beş
istisnayı öne çıkarıp, “Türkiye’de kadın
hakları Batı ülkelerinden bile önce verildi”
demek doğru değildir. Aynı
mantıkla Zimbabve (o zamanın Rodezya’sı) 
ve Kenya’ya bakıp; “Atatürk
döneminde Türkiye kadın hakları bakımından Afrika’nın bile gerisindeydi
” de
diyebiliriz. Ayrıca Fransa, İtalya gibi ülkeler 1935 yılında genel olarak kadın
hakları, kadın örgütlenmesi, kadınların eğitim düzeyi, sosyal yaşama katılımı,
mesleklere katılımı, kadın örgütlenmesi bakımından Türkiye’den fersah fersah
ilerideydiler.
[2]

Türkiye
Kadınlara Siyasi Haklarını Tanıyan İlk ve Tek İslam Ülkesi miydi?

Değildi. İslam dünyasında siyasi haklarını ilk kazanan
kadınlar, Türkiyeli kadınlar değil, Rusya’da yaşayan Müslüman kadınlardı. Rusya
Müslüman kadınlarının 1905 devrimi ile birlikte başlayan özgürlük mücadelesi,
1917 Şubat ve daha sonra Ekim sosyalist devrimiyle başarıya ulaştı.

Şubat devriminden sonra
1-11 Mayıs 1917 tarihleri arasında yapılan Birinci
Umumi Rusya Müslümanları Kongresi’
nde kadınların seçme ve seçilme hakkı
kabul edildi. Kongreye katılan yaklaşık 900 delegenin 112’si kadındı. Kongre, Rusya Müslümanlarının merkezi dini
idarelerinden biri olan Orenburg Müftülüğü’ne bir kadını kadı (hakim) olarak
seçti.
Muhlise Bubi Hanım İslam tarihinde kadılık
mevkiine seçilen ilk kadın oldu.

İslam dünyasında kadınların seçme ve seçilme hakkını ilk tanıyan devlet
ise, 28 Mayıs 1918’de kurulan ve 28 Nisan 1920’de Sovyetler tarafından yıkılan
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti idi. 28 Mayıs 1918 tarihli Azerbaycan İstiklal Beyannamesi’nin 4.
Maddesi şöyleydi:

“4. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti,
millet, mezhep, sınıf, silk (meslek O.T) ve cins farkı gözlemeden kalemrevinde
(hudud-u dahilinde Y.Kafkasya) yaşayan bütün vatandaşlara hukuk-u siyasiye
(siyasi haklar O.T) ve vataniye temin eyler.”[3]

Yıkılan Azerbaycan Halk
Cumhuriyeti’nin yerini Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti aldı ve kadınlar
siyasi haklarını kullanmaya devam ettiler. Ekim devriminden sonra kurulan bütün
Müslüman cumhuriyetlerde kadınlar siyasi haklarına sahiptiler.

Türkiye Cumhuriyeti, kadınların siyasi hakları
bakımından, 1920’li ve 1930’lu yıllarda, birçok Müslüman halktan ve Müslüman
devletten geri durumdaydı. Bu nedenle o dönemin Türkiye’li komünist kadınları,
Türkiyeli kadınlara, kadın hakları ve kadın mücadelesi bakımından Sovyet
Müslüman kadınlarını örnek olarak gösteriyorlardı. Bu konuda Aydınlık
dergisinde birçok yazı yayımlanmıştı.

Verilen Haklar
Kadın Hareketine Nelere Mal Oldu?

Atatürkçüler kadınlara siyasi haklarını verdi diye M. Kemal’e methiyeler
düzerken, Türkiye kadınlarının elinden nelerin alındığından hiç söz etmiyorlar.
M. Kemal’in kurduğu tek parti ve tek adam yönetimi, kadınlara seçme ve seçilme
hakkını tanıdığı dönemde, Osmanlı’da II. Meşrutiyetle başlayan ve 1920’lerde de
devam eden kadın hareketinin son izlerini de sildi. Feminist hareket yok edildi
ve 1935 yılından sonra yaklaşık 50 yıl kendini toparlayamadı. Yasaklı komünist
kadın hareketi ise 1970’li yıllarda tekrar yasal örgütlerini kurmaya, dergi
çıkarmaya başlayabilmişti.

1925 yılında Takrir-i Sükun Kanunu ile birlikte demokratik haklar ve
toplumsal muhalefet tam bir baskı altına alındı. 1927 seçimleri tek parti ile
yapıldı. CHP aynı yıl yaptığı tüzük değişikliği ile M. Kemal’i değişmez parti
başkanı ve ölene kadar Cumhurbaşkanı ilan etti. M. Kemal’e milletvekillerini
belirleme yetkisi verildi. Yasamanın, yürütmenin, yargının ve
ordunun başında M. Kemal vardı. 1936 yılının Haziran ayında çıkarılacak bir
genelgeyle de, parti il başkanları aynı zamanda vali yapılacak, Parti Genel
Sekreteri de aynı zamanda İçişleri Bakanı olacaktır. Gene aynı yıl (1936)
faşist İtalya’nın ceza yasasından alınan maddeler, ünlü 141 ve 142. Maddeler
olarak düzenlenip, Türk Ceza Yasasına konulacaktır.

Kadınlara seçme ve
seçilme hakkı verilene kadar Türkiye’de çok uluslu, çok dinli feminist bir
kadın hareketi, kadın dernekleri, kadın dergileri vardı. 1920’li yıllarda
komünist partili kadınlar da bu harekete katılmışlardı.

Çerkes bir aileden gelen Nuriye Ulviye
Mevlan Civelek’in çıkardığı Kadınlar
Dünyası
dergisi bunlardan biriydi. Dergi aynı zamanda  Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti‘nin (Osmanlı Kadınının
Haklarını Savunma Derneği) yayın organıydı. Dergi yazarları arasında Kürt ve
gayrımüslim kadınlar da vardı.

Kürt kadınları Mayıs 1919’da
İstanbul’da Kürt Teali-i Nisvan Cemiyeti’
ni (Kürt Kadınını Yükseltme Derneği) kurmuşlardı. Derneğin yayın organı Jin (Kadın) dergisiydi.

Çerkes kadınları da 18 Mayıs 1919’da
resmi olarak  Çerkes Kadınları Teavün (yardımlaşma) Cemiyeti’ni örgütlemişlerdi. Derneğin 1920’de
yayına başlayan Diyane (Anamız)
isimli bir de yayın organı vardı.

Ermeni feminist hareketinin son
temsilcisi Hayganuş Mark, 1919 yılında Hay
Gin
(Ermeni Kadını) dergisini yayımlamaya başlamıştı.

Nezihe Muhiddin, henüz İstanbul Ankara hükümetinin
denetimine geçmeden önce Haziran 1923’te Kadınlar
Halk Fırkası’
nı kurmuştu.

Bütün bu oluşumlar, feminist hareket, Ankara hükümetinin tüm ülke
yönetimine egemen olması, Cumhuriyetin ilanı ve tek parti yönetiminin kurulması
sürecinde gittikçe geriledi ve 1935 yılından itibaren de tümüyle yok edildi. Kürt
kadın örgütlenmesi çok kısa sürdü. 1923’te Çerkes kadınlarının örgütü ve yayın
organı kapatıldı. İstanbul’un da denetimini ele geçiren Ankara hükümeti Kadınlar Halk Fırkası’na izin vermedi.
Bunun üzerine fırka derneğe dönüştürüldü. Şubat 1924’te Türk Kadın Birliği kuruldu. Dernek Türk Kadın Yolu isimli bir dergi çıkardı. Ama baskılar gene son
bulmadı. 1927 yılında dergi kapandı. Nezihe Muhiddin yolsuzlukla suçlanarak
hakkında davalar açıldı ve onun yerine hükümetin istediği kadınlar dernek yönetimine
getirildi. Bu yöneticiler Mayıs 1935’te yani Şubat ayında yapılan ve kadınların
ilk kez katıldığı genel seçimlerden hemen sonra, “bütün haklarımıza kavuştuk, artık bize gerek kalmadı” gerekçesiyle
son kadın örgütünü de kapattılar.[4]
Daha öncesinde, 1933 yılında Türkiye’nin en uzun süreli (14 yıl) feminist
dergisi Hay Gin (Ermeni Kadın) de
kapatılmıştı.

Özetle kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi Osmanlı’dan beri
süregelen kadın özgürlük hareketine epey pahalıya mal oldu. Ama bu kadar da
değil. Verilen seçme ve seçilme hakkı tümüyle göstermelikti. Çünkü demokratik
hakların kullanılmasına konulan yasakların yanı sıra, var olan iki dereceli
seçim sistemi ve tek parti yönetimi bu hakkın bütün kadınlar tarafından,
demokratik olarak kullanılmasını imkansız kılıyordu. O dönemin komünistleri bu
seçim sistemine karşı çıkıyor ve 18 yaşını doldurmuş kadın erkek herkesin seçme,
seçilme hakkına sahip olduğu doğrudan doğruya seçimi ve nisbi temsil yönteminin
uygulanmasını savunuyorlardı.

İki dereceli seçim
sistemi Türkiye’de, sadece seçileceklerin değil, seçmenlerin yani oy kullanacak
olanların da iktidar partisi tarafından belirlendiği bir sistem olarak
uygulanıyordu.

Bu sistem günümüzde
sendikalarda, demokratik birçok kurumda uygulanan delege sisteminin çok daha
kötü bir biçimiydi. Bilindiği gibi delege sisteminde üyeler ya da seçmenler
doğrudan yöneticilerini seçemezler. Onlar delegeleri seçer delegeler de
yönetimi belirler. Bütün delegelerin ve yönetici adaylarının “Başkan”
tarafından belirlendiği, muhalif hiçbir listeye izin verilmediği bir durumu göz
önüne getirelim. 1935 yılındaki seçim sistemini elde etmiş oluruz.

Önce seçme hakkına
sahip seçmenler belirleniyordu. Sonra seçmen sayısına göre ikinci seçmen sayısı
ilan ediliyordu. 1935 seçimlerinde seçme yaşı 22 idi ve her 1000 seçmen için 2
ikinci seçmen belirlenmişti. Bu durumda örneğin 10 bin seçmene sahip bir ilçede
sadece 20 kişi milletvekili adaylarına oy verebiliyordu. İçlerinde kadınların
da bulunduğu bu ikinci seçmenler (10 bin seçmenin 20 kişisi) doğal olarak CHP
örgütünün bölgedeki ileri gelen kişilerinden oluşuyordu. Bu ikinci seçmenler
parti tüzüğü gereği CHP adaylarına oy vermek zorundaydılar. Aksi halde çeşitli
disiplin cezalarına çarptırılıyorlardı.[5]

İkinci seçmenlerin
belirlenmesinden sonra M. Kemal kendi belirlediği milletvekili adaylarını
açıklıyordu. 1935 yılında bu adaylar içinde kadınlar da vardı.

Sonuç olarak kadınlar seçme ve
seçilme hakkını kazanmıştı ama CHP’nin ve M. Kemal’in istemediği hiçbir kadının
milletvekili olması mümkün değildi. Fiiliyatta bu haklar, CHP teşkilatlarını
oluşturan egemen sınıf erkeklerinin eşlerine ve yakınlarına, M. Kemal’in
çevresindeki kadınlara verilmiş oldu. Milyonlarca kadın bu haklardan yoksun
bırakılmıştı.

Gerçek durum böyleyken,
Türkiye’de kadın hakları Fransa’dan bile
önce verildi”
diyerek, kadın hakları alanında Türkiye’nin o yıllarda
Fransa’dan daha gelişmiş olduğunu ileri sürenlere şöyle soralım:

İki ülke var. Birinde kadınların yüz yılı aşkın bir süredir örgütlü
mücadelesi devam ediyor. Kadınlar dernek kurabiliyor, kurulu derneklere üye
olabiliyor, farklı siyasi partilere girip siyasi çalışma yapabiliyor. Gene bu
ülkede kadınlar sendikalara üye olup sendikal çalışma yapabiliyor, genç
kadınlar öğrenci dernekleri kurabiliyor, bunlara üye olabiliyor. Kadınlar
seslerini duyurmak, örgütlenmelerini genişletmek, kitleyi bilgilendirip
bilinçlenmek için yayın organları çıkarabiliyorlar. Ama gel gelelim bu ülkede
kadınların seçme ve seçilme hakkı yok.

İkinci ülkede ise kadınlar, yukarıda saydığımız demokratik haklardan hiç
birine sahip değiller. Dernek kurmaları, sendikal faaliyette bulunmaları fiilen
yasak. Hükümetin izin vermediği basın, yayın organı çıkarmak yasak. Tek siyasi
parti var ve başka parti kurmak yasak. Tek partinin değişmez genel başkanı aynı
zamanda devletin de değişmez başkanı. Kimlerin milletvekili olacağına da bu
devlet başkanı karar veriyor. Ama bu ülkede kadınların seçme ve seçilme hakkı
var. Lakin bu hakkı kullanmak biraz meşakkatli. Kadınlar seçilebilmek için var
olan tek partiye üye olmak zorundalar. Bu da yetmiyor, değişmez devlet ve parti
başkanı tarafından beğenilmeleri, milletvekilliği için uygun bulunmaları ve
aday gösterilmeleri gerekiyor. Son olarak da iktidarda bulunan tek partinin
belirlediği seçmenlerin oylarını almaları gerekiyor.

Kadınların özgürlüğü, kadın hakları bakımından hangi ülke daha ileride?
İkinci ülkedeki sistem kadınların özgürlüğü için ideal çözüm yolu olarak
gösterilebilir mi?


[1]
Bugün Kaç Memlekette Kaç Kadın Hakk-ı
Siyasiyeye Maliktir?”, Kadın Yolu
, sayı 2, 23 Temmuz 1341

[2] Gerçekleri ters yüz etme
bakımından Atatürkçüler çok becerikliler. Örneğin şu günlerde Atatürkçü bazı
televizyonlar, Sabahattin Ali’nin kitaplarını Atatürkçülük propagandasına da
alet ederek pazarlayıp, para kazanmaya çalışıyorlar. Halbuki Sabahattin Ali’yi
hükümeti eleştirdi diye hapse atan M. Kemal’den başkası değildi. Yani bizler
severek, duygulanarak söylediğimiz, “Aldırma
gönül
”, “Geçmiyor günler” gibi
mapusane türkülerini M. Kemal’in Sabahattin Ali’yi hapse attırmasına borçluyuz.
Sabahattin Ali’yi 1948 yılında katlettiren, mezarını bile kaybeden ise İsmet
İnönü hükümeti idi.

[3] Yeni Kafkasya, “Azerbaycan Misak-ı Millisi” sayı: 17, 28
Mayıs 1341 (1925)

[4] Birlik başkanı Latife Bekir Hanım’ın verdiği kapanma
teklifi şöyleydi:

“Artık Türk kadınlığı bütün haklarına eksiksiz olarak
kavuşmuştur. Yeni anayasamız bir birlik yaparak bu uğurda çalışmamıza sebep
bırakmamıştır. Bu münasebetle Birliğimizin kapatılmasını teklif ediyorum.”
Aktaran Gürcan Bozkır, Türk Kadın Birliği (1924-1935)

http://kisi.deu.edu.tr/gurcan.bozkir/t%C3%BCrk%20kad%C4%B1n%20birli%C4%9Fic3_s9_gurcan_bozkir.pdf

[5]
Hakkı Uyar, Tek
Parti İktidarının Toplumsal Kökenleri
, Toplumsal Tarih
Dergisi 16.11.2002

http://kisi.deu.edu.tr/hakki.uyar/yayinlar7.html

Kenan
Olgun, “Türkiye’de Cumhuriyet’in
İlanından 1950’ye Genel Seçim Uygulamaları
”,

http://www.atam.gov.tr/wp-content/uploads/01-kenan-olgun.pdf