Beyniniz mikroplastiklerle dolu: Size zarar veriyorlar mı?

Plastikler, akciğerleriniz, böbrekleriniz ve diğer hassas organlarınız da dahil olmak üzere gezegenimizin her köşesine sızdı. Bilim insanları, plastiklerin sağlık üzerindeki etkilerini anlamak için çabalıyor.

Max Kozlov

Küçük bir şişedeki insan beyninin bir parçası, içine kostik eklendiğinde erimeye başlar. Yakıcı kimyasal, sonraki birkaç gün içinde içindeki nöronları ve kan damarlarını parçalayarak, geride binlerce küçük plastik parçacığı içeren korkunç bir bulamaç bırakır.

Toksikolog Matthew Campen, insan böbreklerinde, karaciğerlerinde ve özellikle beyinlerinde bulunan mikroplastikleri ve daha küçük boyutlu nanoplastikleri izole etmek ve takip etmek için bu yöntemi kullanıyor. Albuquerque'deki New Mexico Üniversitesi'nde görevli Campen, bağışlanan bir insan beyninden yaklaşık 10 gram plastik izole edebileceğini tahmin ediyor; bu da kullanılmamış bir boya kaleminin ağırlığına denk geliyor.

Mikroplastikler , bilim insanlarının baktığı hemen her yerde bulundu : ücra adalarda, Antarktika'daki taze karda, Batı Pasifik'teki Mariana Çukuru'nun dibinde, yiyeceklerde, suda ve soluduğumuz havada. Campen gibi bilim insanları ise bunların insan vücudunun her yerine yayıldığını tespit ediyor.Çığır açan çalışma, mikroplastikleri ciddi sağlık sorunlarıyla ilişkilendiriyor

Ancak tespit sadece ilk adım. Bu plastiklerin insan vücudunda tam olarak ne yaptığını ve zararlı olup olmadığını belirlemek çok daha zor. Çünkü tek bir "mikroplastik" yok. Çok çeşitli boyut, şekil ve kimyasal bileşimlerde bulunurlar ve her biri hücreleri ve dokuları farklı şekilde etkileyebilir.

Campen'in bej çamuru tam da bu noktada devreye giriyor. Mikroplastiklerin yaygınlığına rağmen, insanların hangi mikroplastiklere, nasıl maruz kaldıklarını ve hangi parçacıkların vücudun derinliklerine kadar girdiğini belirlemek zor. Campen'in kadavralardan topladığı örnekler, canlı dokuların insanların yanlarında taşıdıkları plastik türlerine nasıl tepki verdiğini test etmek için kullanılabilir.

Campen, "Korkunç bir şekilde konuşursak, iyi ve ilgili mikroplastikleri elde etmek için aklıma gelen en iyi kaynak, tüm bir insan beynini alıp sindirmektir" diyor.

Dünya veriye aç — örneğin , Alman tüketiciler 2023'te gıdalardaki mikroplastikleri en büyük çevresel ve sağlık endişeleri olarak değerlendirdi. Plastik üretimini sınırlayabilecek küresel bir anlaşma için müzakereler de devam ediyor. Bulgular, yetersiz analitik yöntemler, kontaminasyon riskleri ve farklı alanlardaki bilim insanları arasında iş birliği eksikliği nedeniyle yavaş yavaş ortaya çıktı. Florida, Tampa'daki Moffitt Kanser Merkezi'nde kanser araştırmacısı olan Kathleen Egan, "Bu noktada bir yemek kitabı yok. Standart çalışma prosedürlerinin bir kılavuzu yok," diyor. "Bunları ilerledikçe oluşturmak zorundayız ve bu bir süreç."

Ancak bilim insanlarının bu pürüzleri giderdiğine ve alanın olgunlaştığına dair işaretler var. Campen, alışılmadık yöntemler geliştiren ve disiplinlerarası bilim insanlarından oluşan ekipler kuran bir grup araştırmacıdan biri. Zamanla yarışıyorlar. Bir asırdan kısa bir süre önce başlayan plastik üretimi her yıl rekor seviyeye ulaşıyor ve bu malzemenin parçalanması yüzlerce, hatta binlerce yıl sürüyor; bu da süreçte trilyonlarca mikroplastik oluşmasına neden oluyor.

Hollanda'daki Wageningen Üniversitesi'nde çevre kimyacısı olan Bart Koelmans, "Her yerde mikroplastikler var," diyor. "Onlardan kaçamayız."

Yığılmak

Trondheim'daki Norveç Bilim ve Teknoloji Üniversitesi'nde biyolog olan Martin Wagner, mikroplastik teriminin 20 yıl önce ortaya atıldığını, ancak araştırmacıların çevre ve hayvanlardaki parçacıkları incelemekten insan sağlığı üzerindeki etkilerini ölçmeye ancak son 10 yılda geçtiğini söylüyor. "Bu genç bir alan," diyor.

Campen'in ekibi şimdiden iç karartıcı sonuçlar elde etti: Grubunun bu ay Nature Medicine'de yayınlanan sonuçlarına göre, üretilen plastik miktarı keskin bir şekilde artarken, beyin, karaciğer ve böbreklerde bulunan mikroplastik konsantrasyonu da arttı. Ortalama olarak, 2024'teki beyin örneklerindeki mikroplastik seviyeleri, 2016 örneklerine göre yaklaşık %50 daha yüksekti. Beyin örnekleri, bir kişinin karaciğer ve böbreklerinden alınan örneklere göre ³⁰ kata kadar daha fazla mikroplastik içeriyordu.Hava kirliliği ve beyin hasarı: Bilim ne diyor?

² Ocak'ta yayınlanan bir başka çalışma, parçacıkların nasıl biriktiğine dair ipuçları sunabilir. Araştırmacılar, farelere mikroplastiklerle karıştırılmış su verdiler ve parçacıkların farelerin vücutlarındaki hareketlerini izlediler. Araştırmacılar, plastiklerin bağışıklık hücreleri tarafından yutulduğunu ve beyindeki küçük kan damarlarında birikerek tıkandığını buldular .

Plastiklerin insan organlarına ne gibi etkileri olduğu yoğun bir şekilde araştırılıyor. Bilim insanları laboratuvarda insan doku örneklerine mikroplastik eklediğinde, hücre ölümü, bağışıklık tepkileri ve doku hasarı meydana gelebiliyor. Yüzlerce çalışma, hayvanları (çoğunlukla suda yaşayan canlıları) mikroplastiklere maruz bırakmış ve parçacıkların bağırsaklarını tıkayabileceğini veya üreme yeteneklerini engelleyebileceğini ortaya koymuştur. Bu bulgulara dayanarak, araştırmacılar bu parçacıkların insanlarda kanser ³ , kalp ⁴ ve böbrek hastalığı ⁵ , Alzheimer hastalığı ⁶ veya doğurganlık sorunları ^{7 ile bağlantılı olabileceğinden şüpheleniyor.}

Ancak mikroplastiklerin insanlarda doğrudan sağlık sorunlarına yol açtığına dair henüz bir kanıt yok; yalnızca bir bağlantı olduğunu gösteren veriler mevcut. Mart 2024'te yayınlanan çığır açıcı bir çalışma ⁴ , kalp ameliyatı geçiren yaklaşık 250 kişinin yaklaşık %60'ının ana atardamarında mikro veya nanoplastik bulunduğunu bildirdi. Bu kişilerin, ameliyattan sonraki üç yıl içinde kalp krizi, felç veya ölüm geçirme olasılığı, atardamarları plastiksiz olanlara göre 4,5 kat daha fazlaydı.

Ancak çalışmanın yazarlarının da kabul ettiği gibi, plastiğin varlığı, beslenme veya sosyoekonomik durum gibi sağlığı etkileyebilecek diğer faktörlerle ilişkili olabilir.

Kayan kumlar

Alan son on yılda büyüdü: Örneğin, 2014 yılında Elsevier'in Scopus veritabanında "mikroplastikler" anahtar kelimesini içeren 20 makale yayınlanmıştı. 2024 yılında ise yaklaşık 6.000 makale yayınlandı. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH), "mikroplastikler" kelimesini içeren ilk hibesini yalnızca yedi yıl önce, 2018'de verdi. O zamandan beri kurum 45'ten fazla projeye fon sağladı.

Ancak para kazanılıp ilgi arttıkça, araştırmacılar yöntemler geliştirmeye devam ediyor. New Jersey, Piscataway'deki Rutgers Üniversitesi'nde hamilelik sırasında plastiklerin etkilerini inceleyen toksikolog Phoebe Stapleton, bu inovasyon patlamasının heyecan verici olduğunu söylüyor. Ancak bu aynı zamanda her bilim insanı ekibinin mikroplastikleri tespit etmek ve karakterize etmek için farklı analitik yaklaşımlar geliştirip kullandığı anlamına da geliyor. Üstelik her yöntemin güvenilirliğini veya geçerliliğini analiz eden çok fazla çalışma da yok.

Sindirim ve bağışıklık sistemleri üzerindeki parçacıkların etkilerini inceleyen Albuquerque'deki New Mexico Üniversitesi'nde mukozal immünolog olan Eliseo Castillo, bu standardizasyon eksikliğinin farklı gruplar tarafından yapılan çalışmaların birebir karşılaştırılmasını zorlaştırdığını söylüyor.

Örneğin, birçok çalışma, çevrede bulunan parçacıkların çeşitliliğini temsil etmeyen, küçük küreler gibi saf mikroplastikler kullanır. Bazı araştırmacılar bunların kullanılabilecek en kolay ulaşılabilir ve standartlaştırılmış mikroplastik seti olduğunu savunurken, diğerleri insanların maruz kaldığından çok farklı oldukları için para israfı olduklarını söylüyor. Campen, "Bölgelerimizi çılgınlar gibi savunuyoruz" diyor ve bu, nihayetinde kesin verilere ulaşma arayışını engelleyebilir. Plastiklerin kendisinde boyut, şekil ve bileşim dahil olmak üzere çok sayıda değişken vardır. Ve çoğu, onları daha esnek, alev geciktirici veya parçalanabilir hale getirmek için 10.000'den fazla kimyasal katkı maddesinden biriyle kaplanmıştır. Dahası, plastikler her organı veya hücre tipini farklı şekilde etkileyebilir. Örneğin, keskin bir mikroplastik parçası, boğazdakinden daha hassas akciğer ortamında daha zararlı olabilir.

New York'taki Rochester Üniversitesi Tıp Merkezi'nde solunum toksikoloğu olan Alison Elder, dozun ve alım yolunun da önemli olduğunu söylüyor. "Solunum yolu büyük bir endişe kaynağı çünkü solunan plastikler akciğerin derinliklerine ulaşıp iltihabi reaksiyona neden olabiliyorsa, sağlık sorunlarına yol açmak için başka bir yere gitmeleri gerekmez," diyor.

Stapleton, alan araçlar geliştirirken ve her birinin güçlü ve zayıf yönlerini belirlerken, araştırmacıların buldukları parçacıkların özelliklerini doğrulamak için birden fazla yöntem kullanmasının önemli olacağını söylüyor.

Mikrodan nanoya

Imperial College London'da çevre toksikoloğu olan Stephanie Wright, özellikle solunan ve yutulan en küçük plastiklerin endişe verici olduğunu söylüyor. Çapı 1 mikrometreden küçük olan parçacıklar (bkz. "Ölçekli Mikroplastikler") nanoplastik adını almıştır (bazıları yaklaşık 0,1 mikrometrelik daha küçük bir sınır olduğunu savunuyor). Yutma yoluna bağlı olarak, bazı veriler bundan daha büyük birçok parçacığın sindirim sisteminden geçip atıldığını gösteriyor. Ancak nanoplastikler, vücudun onları sindirmek veya dışarı atmak için yerleşik mekanizmalarının olmadığı hücrelere alınabilir.

Örneğin Stapleton ve meslektaşları, hamilelik sırasında plasentanın sıçanlarda nanopartiküllere karşı bir bariyer görevi görmediğini ve nanoplastiklerin anneden fetüse geçerek fetal dokuda hızla dağıldığını buldular ⁸ . Stapleton, parçacıkların orada ne yaptığını anlamanın önemli olacağını, özellikle de bunların bir fetüste, yetişkin bir insana kıyasla orantısız miktarda yer kapladığını söylüyor.

*nature.com