Demokratik toplumların ve gelişmiş ekonomilerin giderek karmaşıklaşması: Sorunların ve krizlerin kısır döngüsü tehlikesi.

Kaos, ekonomik ve toplumsal çöküş riski

Profesör Rodrigue Tremblay 

"  Karmaşık bir toplum azalan marjinal getiriler evresine girdiğinde [marjinal ekonomik maliyetlerin marjinal ekonomik faydaları aşması] çöküş matematiksel bir olasılık haline gelir ve aşılmaz bir felaketi olası kılmak için sadece zaman geçmesi yeterlidir.  " Joseph Tainter (1949- ) , Amerikalı antropolog ve tarihçi , ( Karmaşık Toplumların Çöküşü adlı kitabında , 1988).

“  Büyük güç ve büyük servet elde edenlerin hepsi ya zora ya da hileye başvururlar; ve aldatma ya da şiddetle elde ettiklerini, utanç verici yöntemlerini gizlemek için, dürüst kazançlar adı altında kutsallaştırmaya çalışırlar.  ”, Niccolò Machiavelli (1469–1527), İtalyan siyasi filozof ve The Prince kitabının yazarı , 1513 ( Florentine Histories , 1526, kitap III, bölüm 13).

"  Gümrük tarifelerinin bir dereceye kadar savaş nedeni olabileceği ve enflasyona yol açabileceği konusunda şüphe yok ... [Uluslararası] ticaret bir silah olmamalı ." Warren Buffett (1930- ), ünlü Amerikalı yatırımcı, (3 Mart 2025'te CBS News ile yaptığı bir televizyon röportajında ​​ve 3 Mayıs 2025'te Berkshire Hathaway yıllık toplantısında yaptığı yorumlar).

**

18. yüzyılın ortalarında ilk Sanayi Devrimi'nin başlangıcından bu yana (ilk olarak 1750-1760'ta Britanya'da ve daha sonra Fransa ve diğer ülkelerde), endüstriyel ekonomiler ve demokratik toplumlar giderek daha karmaşık hale gelme eğiliminde olmuş, geçimlik tarım ve zanaat sistemlerinden kentleşme aşamalarına ve giderek daha karmaşık teknolojik gelişmelere doğru ilerlemiştir.

19. yüzyılda ^buharla çalışan gemilerin ve trenlerin ortaya çıkmasıyla ulaşım imkânlarındaki ilerleme, endüstriyel uzmanlaşmayı ve uluslararası ticareti canlandırdı. 20. ^yüzyılın başlarında petrolün sıvı haldeki enerjisinin bulunması otomobil ve uçak endüstrisini ileriye taşıdı. Daha sonra hidroelektrikten elde edilen enerji, hem yaygın elektriklendirmenin itici gücü oldu hem de yeni endüstrilerin ortaya çıkmasına olanak sağladı.

Benzer şekilde, İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde, özellikle 1945'ten 1970'lere kadar olan dönemde, önemli ekonomik, teknolojik ve kurumsal ilerlemeler belirleyici bir etken olmuştur; bu dönem, önemli ekonomik ve sosyal büyümenin yaşandığı ve Trente Glorieuses olarak bilinen bir dönemdir .

^{20. yüzyılın} sonuna kadar internetin ve uyduların ortaya çıkışı da iletişimde ve bunu izleyen ekonomik ve finansal küreselleşmede önemli rol oynadı. 

21. yüzyılda ^yapay zeka ve otomatik robotizasyondaki devrim, işletmelerin ve endüstrilerin çalışma biçiminde devrim yaratabilir.

Ancak çeşitli yazarların medeniyetler ve bunların giderek artan ekonomik ve politik karmaşıklıkları üzerine yaptıkları çalışmalar, bir önceki yüzyıldaki ekonomik düzen ve verimlilikte yavaşlamaya, hatta düşüşe yol açabilecek bir dizi neden ve etken tespit etmiştir. 

Göz ardı edilen veya çözümlenmeyen sorunların, entelektüel karmaşanın ve toplumsal parçalanmanın yaygın bir kaosa yol açacağı ve bunu siyasal ve toplumsal çalkantıların ve ekonomik durgunluğun izleyeceği korkusu vardır .

Özellikle Arnold Toynbee ( Tarih , 1978), Joseph Tainter ( Karmaşık Toplumların Çöküşü , 1988), Jared Diamond ( Çöküş: Toplumlar Başarılı Olmaya mı, Olmamaya mı Karar Verir, 2005 ) ve Samuel Huntington ( Medeniyetler Çatışması , 1996) gibi tarihçiler ve sosyal bilimciler, ekonomik ve politik sistemler giderek daha karmaşık ve bürokratik hale geldiğinde ve öngörülemeyen iç ve dış talep ve arz şoklarına giderek daha fazla kurban gittiğinde ortaya çıkabilecek kırılganlıkları vurgulamışlardır.

Eğer böyle bir durum yaşanırsa bazı sanayi toplumlarında tüm nüfusun refahı ve ekonomik refahı tehlikeye girebilir. Sovyetler Birliği'nin1991 yılında ekonomik ve bürokratik sistemindeki çelişkilerin ağırlığı altında çökmesi , bu tür çöküşlerin veya sistemlerin çöküşlerinin tarih boyunca birçok kez yaşandığını hatırlatmaktadır .

O halde ilk soru ortaya çıkıyor: Düşüncelerimizi yalnızca en önemli ekonomik etkenlerle sınırlasak bile, antik karmaşık ekonomilerin ve toplumların çöküşüne yol açan nedenler, günümüzün bazı sanayi toplumları için de geçerli olabilir mi? İkincisi, uyarıcı bir not olarak şunu hatırlamakta fayda var ki, bir kez çöküş süreci başladıktan sonra, bunun gerçekleşmesi birkaç on yıl alabilir.

I) Kamu sektörü borç seviyeleri ve borç tuzağı sorunu

Bazı savurgan Batılı hükümetler, özellikle 2008-2009 Büyük Durgunluğundan bu yana, son on yıldır sürekli bütçe açıklarına tahammül ettiler . Bunu yaparken, kamusal borçlarının, altta yatan ekonomiye kıyasla sürdürülemez ve verimsiz seviyelere ulaşması riskini göze alıyorlar.

Bu tür mali gevşeklikler, gelecekteki vergi artışlarıyla ilgili nesiller arası sorunları gündeme getiriyor. Bu durum ekonomiyi bir borç tuzağına da sürükleyebilir; yani büyük bütçe açıkları ve aşırı yüksek kamu borcunun, artan borçlanma maliyetleriyle bir araya gelmesiyle oluşan kısır döngü, ekonomiyi canlandırmaz, hatta yavaşlatır.

Nitekim kamu borcunun bir ekonominin gayri safi yurt içi hasılasına (GSYİH) kıyasla çok yüksek seviyelere ulaşması durumunda ufukta mali kriz belirir.

Dolayısıyla, kamu borcu aşırı olmadığında ve kamu borcu/GSYH oranı nispeten düşük olduğunda, borçlanma yoluyla finanse edilen her türlü ilave kamu harcaması ekonomik büyümeyi yukarı doğru iter. Kamu harcamaları çarpanı veya Keynesçi çarpan, bu durumda birlikten büyüktür, yani bir dolarlık ek kamu harcaması, toplam ekonomik harcamalarda (kamu ve özel) bir dolardan fazla bir artışa ve daha yüksek ekonomik büyümeye yol açar.

Ancak ekonomistler Reinhart ve Rogoff (2010) tarafından yapılan ampirik çalışmalar , bir ekonominin kamu borcu/GSYİH oranı %90'a ulaştığında, kamu harcamalarının çarpanının birliği geçmemesi nedeniyle bir borç tuzağının ortaya çıkabileceğini, yani bir dolarlık ek kamu harcamasının bir dolarlık ekonomik büyümeden daha azını üreteceğini göstermektedir. 

Bunun temel nedeni, verimsiz borç hizmetlerinin (faiz ve geri ödeme) kamu bütçesinde giderek daha fazla yer kaplamasıdır. Bu durum faiz oranlarının ve vergilerin artmasına ve kamu harcamalarında bir daralmaya yol açabilir. Ekonomi bu durumda ekonomik büyümenin ve enflasyonun durgunlaştığı bir durumla karşı karşıya kalabilir ki bu da stagflasyonun tanımıdır .

Günümüzde birçok ekonomide kamu borç seviyeleri oldukça yüksektir ve ilave borçla finanse edilen kamu harcamalarının çarpanı nispeten düşüktür.

Örneğin, OECD üyesi 38 ülkede  kamu borcunun GSYH'ye oranına göre ölçülen ortalama kamu borcu seviyesi , resmi verilere göre 2020 yılında %120'yi aştıktan sonra 2024 yılında hala %100'ün üzerindedir. Kamu borcunun GSYH'ye oranı yüzde 100'ün üzerinde olan ülkeler arasında Japonya, Yunanistan, İtalya, ABD, Fransa, Portekiz, İspanya, Belçika, Birleşik Krallık ve Kanada yer alıyor.

Kamu borcunun bu denli yüksek olması, ekonomik durgunluğun etkilerini dengelemede maliye politikasının etkinliğini ciddi biçimde zorlaştırabilir.

II- Gelecekteki ekonomik zorlukların diğer öncü göstergeleri

Önde gelen ekonomik göstergeler, ekonominin önümüzdeki aylarda veya yıllarda nasıl performans göstereceğine dair erken uyarı sinyalleri sağlayabilir . Örnekler arasında aylık işsizlik maaşı başvurularında ani değişiklikler, yeni yarı zamanlı işlerin yeni tam zamanlı işlere oranında artış, tüketici güveninde düşüş, imalat mallarına ilişkin yeni siparişlerde düşüş veya gümrük engellerinde genel bir artış vb. sayılabilir. 

Bu tür göstergeler yaklaşan ekonomik yavaşlamanın veya resesyonun habercisi olabilir.

Mevcut ekonomik ve finansal durum benzersizdir: Aylardır çok sayıda öncü gösterge ekonomik yavaşlamaya işaret ediyor. Ancak kısmen olağanüstü yüksek kamu açıkları nedeniyle çoğu ekonomi bir miktar dayanıklılık gösterdi ve durgunluk ertelendi.

Geçmişte, örneğin 1970'lerin sonlarında, böyle bir durum yaşandığında, ortaya çıkan ekonomik durgunluk her zamankinden daha şiddetli olmuştu. Aslında, 1980 ve 1981-1982 yıllarında art arda iki büyük küresel ekonomik durgunluk yaşandı.

Aşırı borçlanan devletler, gelecekte yaşanacak büyük bir ekonomik krizle başa çıkabilecek iyi bir mali konumda olmayacaklardır.

III- D. Trump'ın ABD hükümetinin bozucu gümrük tarifeleri

1930 yılında Cumhuriyetçi politikacılar tarafından desteklenen Smoot-Hawley Yasası ile getirilen ABD gümrük vergileri , ekonomik durgunluğu hem ABD hem de küresel ekonomi için bir depresyona dönüştürdü. 

Siyasi açıdan da Amerikan Cumhuriyetçi Partisi'nin çöküşüne sebep oldular. Demokrat Parti, 1933 yılında Franklin D. Roosevelt ve onun Yeni Düzen yönetimiyle iktidara geldi. Demokratlar, 1953 yılında Dwight Eisenhower liderliğindeki Cumhuriyetçi Parti'nin yeniden iktidara gelmesine kadar yirmi yıl iktidarda kaldılar.

Doksan yıl sonra Amerikan ekonomisi bir kez daha Donald Trump'ın Cumhuriyetçi yönetimi tarafından ithalata uygulanan tek taraflı gümrük vergileriylekarşı karşıya. Bu tür ticaret engellerinin önümüzdeki yıllarda uluslararası ticareti sekteye uğratması muhtemel. 

Kısa vadeli partizan siyasi düşüncelerin uzun vadeli ekonomik mantığın önüne geçmesi durumunda, bu durum sonunda bir " Trump resesyonuna  " ve yalnızca ABD'de değil, tüm dünyada milyonlarca iş kaybına yol açabilir  .

IV-İklim krizi, enerji krizi ve uluslararası nüfus göçleri

Geçmişte verimlilik artışlarının ve ekonomik büyümenin önemli bir nedeni ucuz ve güvenilir enerji kaynaklarına erişim olmuştur . İster gemi ve trenlerin motorlarını çalıştırmak için kömür olsun, ister otomobil ve uçaklar için petrol ve gazdan elde edilen sıvı enerji olsun, ister hidroelektrik veya nükleer enerjiden elde edilen elektrik olsun, bu enerjiler emek gücünü on kat artırmış ve yaşam standartlarını yükseltmiştir.

Yüzyılın sonuna doğru gerçekleşmesi beklenen ve sellere, kuraklıklara yol açabilecek iklim değişikliği, bugün birçok ülkenin ekonomisini ve uluslararası tarımsal tedarik zincirlerini sekteye uğratma tehdidi taşıyor.

Çevresel nedenlerden dolayı hükümetler kirletici fosil yakıtların kullanımını caydırmak ve bunların yerine güneş ve rüzgar enerjisi gibi daha az kirleten, yenilenebilir, daha az güvenilir ve genellikle daha pahalı enerji kaynakları kullanmak istiyorlar. Yüksek enerji maliyetleri gelecekteki ekonomik büyümeyi olumsuz etkileyebilir.

Benzer şekilde, nüfus artışının yüksek olduğu az gelişmiş ekonomilerde, yaşam standartlarının yüksek olduğu ekonomilere doğru nüfus göçünün yoğunlaşması muhtemeldir. Bu durum , özellikle Avrupa ve Kuzey Amerika'da bu tür göçlerin yol açtığı ciddi toplumsal ve kültürel bütünleşme sorunlarına yol açmaktadır .

V-Hükümet düzeyindeki yetersizlik, doğaçlama ve karışıklık

ABD'de, özellikle dünya ticaretini ciddi şekilde daraltma ve birçok ulusal ekonomiyi altüst etme tehdidinde bulunan yıkıcı bir ticaret savaşının başlatılmasıyla birlikte, mevcut ABD hükümetinin işlevsiz , kaotik ve dengesiz olduğu algısı her geçen gün daha da güçleniyor.

Avrupa'da ve özellikle Avro Bölgesi'nde bazı ülkelerin bütçe açıkları ve kamu borç seviyelerine getirilen yasal sınırlamalara uyma yükümlülüklerini fiilen terk ettikleri görülüyor.

Bu durum, bazı ülkelerde zenginlerin siyasi sistemin işleyişi üzerindeki artan etkisinden kaynaklanıyor olabilir . Dünyanın en güçlü liderlerinden bazılarının uzmanlık eksikliği ve çıkar çatışmaları, iyi kamu yönetimi ilkeleri açısından büyük bir zorluk haline gelmiş olup, bu durum politikalarına ve kararlarına yansımaktadır.

Çözüm

Modern ekonomiler ve toplumlar, özellikle Batı'da, giderek daha karmaşık sistemler haline gelmiştir. Ekonomik, politik, bütçesel, çevresel, demografik, sosyal ve kültürel krizler de dahil olmak üzere çok sayıda faktör düşüşlerine katkıda bulunabilir. Bireysel özgürlükleri ve özel ekonomik faaliyetleri giderek kısıtlayan devlet ve yarı-devlet bürokrasileri ile tekellerin yaygınlaştığını unutmamalıyız.

Bu tür krizler biriktiğinde, köklü kurumların düzgün işleyişini engelleyebilecek, düzen, istikrar ve refahı sürdürme yeteneklerini zayıflatabilecek bir noktaya ulaşabilir.

Batı ekonomilerinin ve toplumlarının çöküşünü önlemenin en iyi yolu, sürdürülemez ve giderek artan mali, ekonomik, politik, demografik ve sosyal dengesizliklerin ele alınması olacaktır. Bu, ufukta beliren sorunların ve krizlerin daha fazla farkında olmayı gerektirecektir.

Günümüzde pek çok Batı ekonomisi ve toplumunda kamu sektörleri aşırı yüklenmiş durumdadır ve yatırılan kaynaklara göre azalan getiri sağlamaktadır. Eğer böyle bir durum, enflasyonun ve ekonomik durgunluğun yaygın olduğu bir ortamda devam ederse, bir gün refah devleti sosyo-ekonomik sistemlerinde bir çöküş yaşanması şaşırtıcı olmayacaktır.

Rodrigue Tremblay

*mondialisation.ca