Eski bir cihatçı iktidarda: Suriye bir yıl sonra – Şiddetin ortasında normalleşme görünümü

Marc Vandepitte 

Esad'ın düşüşünden bir yıl sonra, Suriye, eski bir cihatçı tarafından yönetilmesine rağmen, yeniden "kabul edilebilir" olarak görülüyor. Bu normal görünüm, artan şiddet ve eski siyasi reflekslerle boğuşan, derinden parçalanmış bir ülkeyi gizliyor.

Bir hanedanın çöküşü

8 Aralık 2024'te, Suriye'deki eski bir El Kaide bağlantılı örgüt olan Hayat Tahrir el-Şam (HTS) liderliğindeki on bir günlük bir saldırının ardından Esad rejimi düştü. Bu atılım o dönemde beklenmedik olsa da, tamamen "gökten düşmedi". Bu, rejimin aleyhine uzun süredir gelişmekte olan bir askeri dönüşümün doruk noktasıydı .

2011'de Arap Baharı sırasında barışçıl protestolar olarak başlayan olaylar, acımasız baskının ağırlığı altında hızla silahlı çatışmaya dönüştü. On üç yıl sonra, Esad hükümeti tükenmiş ve zayıflamışken, muhalefet ise yabancı desteğiyle yeniden örgütlenerek daha iyi organize olmuş bir savaş gücüne dönüşmüştü.

Bu boşlukta, İdlib merkezli Hayat Tahrir el-Şam (HTS) liderliğindeki, Türk destekli gruplarla koordineli ve İsrail'in himayesinde hareket eden bir askeri koalisyon, 8 Aralık 2024'te önemli şehirleri ele geçirerek Şam'ı baskı altına aldı ve Esad'ı kaçmaya zorladı.

Uluslararası ve bölgesel bağlam çok önemli bir rol oynadı. Rusya'nın dikkati Ukrayna ile olan savaşa odaklanmıştı ve bu da Rusya'nın savaşa katılımını azaltmasına yol açtı. Esad'ın önemli bir destekçisi olan İran, İsrail'in saldırılarıyla önemli ölçüde zayıflamıştı. Lübnan'daki Hizbullah savaşçıları için de durum aynıydı.

Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi HTS'nin geleneksel rakipleri, İran etkisinin azalmasının daha önemli bir anlam ifade etmesi nedeniyle darbeyi hoş gördüler.

Toplu infazlar

Şam'da bugün on binlerce insan birinci yıl dönümü için sokaklara döküldü. Bu bir kutlama, rahatlama ve umut anı. Ama aynı zamanda, midede bir düğüm de var: Silahlar artık kimin elinde ve bu ülkeyi nasıl bir arada tutacağız?

Aralık 2024'ten sonra isyancılar askeri görevlerine geri döndüler ve kendilerini "Genel Güvenlik" olarak yeniden adlandırdılar. HTS kadroları Savunma ve İçişleri'nin sorumluluğunu üstlendi. Bu arada, eski askeri personel geri çekilerek, ağırlıklı olarak Alevi ve Hristiyan bölgelerinde yerel savunma milisleri kurdular.

Genel Güvenlik, yeniden örgütlenmek isteyenlere karşı sert önlemler aldı. 23 Ocak'ta Fahel ve Mreimin'de yapılan baskın gibi operasyonlarda, sakinler dövüldü ve işkence gördü, evler yağmalandı ve siviller öldürüldü. "Operasyonel operasyonlar" olarak adlandırılan bu operasyonlarda, Başkan Esad'ın öncelikle güvendiği azınlık grubu olan Alevilere karşı nefret söylemleri kullanıldı.

Suriye'nin etnik-dini haritası. Harita: Tanvir Anjum Adib, Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0

Mart ayında, savaşçı gruplar Latakia'daki köyleri işgal ederek erkekleri ve oğlan çocuklarını hapse attı, işkence yaptı ve infaz etti. Ölenlerin büyük çoğunluğu sivildi. Mart ve Mayıs ayları arasında 40.000 kişi Lübnan'a kaçtı. Şiddet olayları Şam, Halep, Homs, Deyr ez-Zor ve Fırat Vadisi'ni de etkiledi.

Temmuz ayında şiddet Sweida'ya sıçradı . Hükümet güçleri ve müttefik aşiret unsurları Dürzi sivilleri öldürdü. Sweida daha sonra ülkenin geri kalanından fiilen izole edildi ve daha fazla özerklik talep eden sertlik yanlısı Dürzi lider Hikmet el-Hicri'ye destek arttı. Eski bir devlet memuru olan 33 yaşındaki Bahaa, başlangıçta umutluydu, ancak şimdi tüfek taşıyor ve hala ayrılmayı reddediyor.

Homs'ta tehlike hâlâ hissedilir durumda. Ekim ayının sonunda, 32 yaşındaki Alevi öğretmen Riham Hamouyeh, saldırganların iki küçük çocuğunun gözü önünde evine el bombası atması sonucu öldürüldü. Kocası iki ay önce tutuklanmıştı ve aile çok daha uzun süredir tehdit altında yaşıyordu.

“ Hiçbirimiz rahat hissetmiyoruz; hepimiz bitkiniz. Karım çöktü; kapıyı bile açmıyor ,” dedi kayınpederi 63 yaşındaki Muhammed İsa Hameidoosh. Cinayet, yeni yetkililerin doğrudan suç işlemeyenlere genel bir af çıkarmasına rağmen, çok dinli şehirde neredeyse her gün meydana gelen bir dizi hedefli saldırının bir parçası.

Güvenliksizlik, dini ve etnik şiddetten daha yaygın: soygunlar ve intikam cinayetleri de artış gösteriyor. Suriye İnsan Hakları Gözlemciliği'ne (SOHR) göre, yeni hükümetin iktidara gelmesinden bu yana ölü sayısı neredeyse 11.000'e ulaştı ve bu, Ahmed el-Şara'nın iktidarda olmasının üzerinden bir yıldan az bir süre geçmesine rağmen böyle.

2011'den beri daha sık olduğu gibi, bu muhtemelen bir eksik tahmindir: kayıtlar eksiktir ve gerçek rakamın üç ila dört kat daha yüksek olduğuna dair iddialar vardır, ancak şu anda bunun için kesin bir kanıt bulunmamaktadır.

İç savaş yayılıyor

Bu rakamlar öncelikle savaşın bittiği imajının ne kadar yanıltıcı olduğunu göstermektedir. Suriye, yayılmakta olan bir iç savaş mantığına göre işlemeye devam etmektedir.

Hükümet, mülkiyet anlaşmazlıkları, savaş suçları ve sosyal uyumu ele almak amacıyla bir "sivil barış" konseyi ve geçiş dönemi adalet organı kurdu. Ancak aktivistler, kapsamlı bir ulusal stratejinin eksik olduğunu ve kurumların yetersiz fonlandığını söylüyor.

Eski rejimin kurbanları genellikle kendilerini terörize edenlerin kim olduğunu biliyorlar, ancak bir duvara tosluyorlar. Dijital medya çalışanı Ali, "Bize karşı zulüm edenlerin kim olduğunu biliyoruz; hâlâ evlerimizde varlar," diyor . "Ama şikayette bulunmak için kanıta ihtiyacınız var. Ve kimde bu var?"

Bilmek ve ispatlamak arasındaki bu boşlukta güvensizlik büyüyor. Ve silahlarla dolu bir ülkede güvensizlik, yakıt görevi görüyor. Plan ve kaynak olmadan, adalet penceresi kapanıyor. Homs'ta aktivist Alaa İbrahim, "Kurtuluşumuzun üzerinden bir yıl geçti: Eğer cinayetler her gün devam ederse, bu bizi nereye götürecek?" diye soruyor .

Hızlı ve güvenilir bir geçiş dönemi adaleti olmadan ve gerçek bir siyasi alan olmadan, toplum sürekli bir tedirginlik hali içinde kalır. Eski korku ortadan kaybolmadı. Sadece yeni isimler, yeni üniformalar ve yeni ittifaklar edindi.

demokrasinin bir maskesi

Eski cihatçı komutanın imajını düzeltme çabalarına rağmen, Suriye'de demokrasi büyük ölçüde uzak bir ihtimal olarak kalıyor. Yeni anayasa cumhurbaşkanına geniş yetkiler veriyor ve seçim sistemi gerçek halk egemenliğine dair çok az işaret sunuyor.

5 Ekim'deki parlamento seçimlerinde doğrudan halk oylaması yapılmadı: komiteler "seçim bölgelerini" belirledi ve fiilen parlamentonun üçte ikisini atadı, cumhurbaşkanı ise kalan koltukları doldurdu. Bu durum, seçmenler tarafından seçilenlerden ziyade iktidardakilerden oluşan bir Halk Meclisi ile sonuçlandı.

Dahası, tüm bölgeler sürecin dışında bırakıldı: ağırlıklı olarak Kürtlerin yaşadığı Rakka ve Hasana illerinde ve ağırlıklı olarak Dürzilerin yaşadığı Suveyda bölgesinde hiçbir seçim bölgesi yoktu. Bu nedenle azınlıklar açıkça yetersiz temsil ediliyor ve yüzlerce kadın adaya rağmen sadece altı kadın seçildi.

Sonuç olarak, azınlıkların ve laik şehir sakinlerinin nüfusun büyük bir bölümünü oluşturduğu bir ülkede, çoğunlukla Sünni Arap erkeklerden oluşan, muhtemelen oldukça muhafazakâr bir parlamento ortaya çıkmıştır.

Bu kurumsal çarpıklığa ek olarak, Esad'ın eski partisine ait binaları ele geçiren bir "Siyasi İşler Bürosu" da kuruldu. Eleştirmenler bunu yeni bir siyasi güvenlik servisi olarak görüyor. Örneğin, sosyal uyum üzerine atölye çalışmaları düzenleyen bir avukat, yetkililerin onay vermeden önce kurs içeriğini onaylamak istediklerini ifade ediyor.

Şaraa'ya yakın bir yazar olan Radwan Ziadeh de kurumların giderek otoriter bir modelin özelliklerini benimsediği konusunda uyarıda bulunuyor : parti yok, izinsiz toplantı yok.

Bu durum , Juan Cole'a rahatsız edici bir şekilde 2005'teki Irak'ı hatırlatıyor; o dönemde büyük nüfus gruplarının yeterince temsil edilmediği bir parlamento, yeni düzenin meşruiyetini baltalamış ve mezhep çatışmalarının tırmanmasına katkıda bulunmuştu.

Suriye belki de Irak'tan bile daha savunmasız: Ülkenin gerçekten işlevsel bir ulusal ordusu yok ve birbirinden farklı silahlı grupları tek bir güç altında birleştirmeye çalışıyor. Eğer büyük ölçekli şiddet yeniden başlarsa, asıl soru bunu kimin kontrol altına alabileceği olacaktır.

Parçalanmış ülke

"Ülke" kavramından hâlâ bahsedilebilir mi sorusu da ortaya çıkıyor. Suriye bugün bu kadar parçalanmış durumda çünkü devlet, yıllarca süren savaşın ardından, şiddet ve günlük yönetim üzerindeki tekelini her yerde artık uygulayamıyor. Ortaya çıkan güç boşluklarında, yerel güç blokları (milisler, aşiretler, siyasi hareketler) neredeyse her zaman dış destek veya koruma ile kendi "mini yönetimlerini" kurmuşlardır.

Sonuç olarak, bir yerde çatışma çıktığı veya bir mafya liderinin tavır değiştirdiği anda değişebilen bir etki alanları mozaiği ortaya çıktı.

Şam'daki hükümet (geçiş yönetimi) birçok kentsel ve batı bölgesini kontrol ediyor, ancak bu kontrol eşit değil: güvenlik, vergiler ve hizmetler birçok yerde yerel silahlı gruplar ve savaş ekonomisi tarafından da belirleniyor.

Kürt liderliğindeki SDF, kuzeydoğuyu fiilen özerk bir şekilde yönetirken, güneyde Süveyda çevresinde Dürzi ağları ve yerel milisler genellikle kendi gündemlerini takip ediyor. Kuzeybatıda muhalif bir bölge sağlam duruşunu sürdürüyor ve kuzey sınır boyunca, Türkiye yanlısı Suriyeli grupları da içeren bir Türk nüfuz alanı mevcut.

Amerika Birleşik Devletleri, resmi olarak esasen IŞİD'e (IŞİD) karşı mücadele için askeri varlığını sürdürüyor; IŞİD'in artık büyük bir "hilafeti" olmasa da, seyrek nüfuslu ve zayıf kontrol edilen bölgelerde hücre ağları aracılığıyla saldırılar düzenleyebiliyor.

Tüm bunlara bir de İsrail faktörü ekleniyor: 8 Aralık 2024'teki darbeyi ve ardından gelen gerilimleri takiben İsrail, Suriye'nin güneybatısındaki konumunu önemli ölçüde genişletti ve güneydeki silahsızlandırılmış bölgeye baskı uyguladı. İsrail birlikleri Şam'a 20 kilometre kadar yaklaştı.

Yeni aşama

Eski cihatçı terörist Ahmed El-Şara, rekor bir hızla saygın bir politikacı olarak yeniden lanse edildi . Kasım ayı başlarında Beyaz Saray'da tam törenle karşılanmasından sadece üç gün önce, hâlâ Amerikan terörist listesindeydi.

Suriye devlet başkanıyla görüşmesinin ardından Donald Trump bir basın toplantısında şunları söyledi : " Onu seviyorum . (...) Şiddet dolu bir geçmişi var ve dürüst olmak gerekirse, şiddet dolu bir geçmişi olmadan şansınız olmaz diye düşünüyorum."

Görünüşe göre iyi ve kötü teröristler, daha doğrusu faydalı ve faydasız teröristler var. El-Şara, Trump'ın bölgesel stratejisindeki en önemli piyonlarından biri olduğunu kesinlikle kanıtladı. Bu eski cihatçı savaşçının uluslararası alanda itibarının iade edilmesi, ülkenin içindeki durumu gizlemek için bir perde görevi görüyor.

Suriye'nin "istikrar kazandığını" söyleyen herkes, çatışmanın sona ermediği, yeni bir aşamaya geçtiği gerçeğini göz ardı etmektedir. Bu durum, geri dönenlerin sayısıyla da doğrulanmaktadır. Bir yıl sonra, 2011'den bu yana ülkeyi terk eden 6 ila 7 milyon Suriyeliden sadece yaklaşık 1,2 milyonu geri dönebilmiştir.

Uluslararası diplomasi, Şam'daki yeni liderlikle yüzeysel bir normalleşmeyi kutlayabilir, ancak derin parçalanma ve yayılan iç şiddet, iç savaşın yalnızca yeni ve kırılgan bir aşamaya girdiğini gösteriyor. Azınlıklara temel saygı ve geniş destek gören siyasi reform olmadan, temel belirsizlik Suriye halkının geleceğini belirlemeye devam edecektir.

Marc Vandepitte

*mondialisation.ca