Türkiye'nin doğuya yönelik hırsları Atlantikçi düzene nasıl hizmet ediyor?

Ankara'nın Avrasya'ya nüfuz etme çabası, neo-Osmanlı ideolojisini, İslam'ın yumuşak gücünü ve NATO'ya yakın jeopolitiği bir araya getirerek Rusya, Çin, İran ve Hindistan'la rekabet etmeyi amaçlıyor.

Ali Nassar

3 TEM 2025

Fotoğraf Kredisi: Beşik

21. yüzyılın başlangıcından bu yana, Türkiye'nin dış politika gündemi kesin bir şekilde doğuya doğru kaymış ve Orta ve Güney Asya'da bir rota çizmiştir. Bu dönüşüm, Osmanlı dönemi nüfuzunun yeniden canlanmasından çok daha fazlasını işaret etmektedir. 

Pan-Turancı milliyetçiliğe , Müslüman Kardeşler çizgisindeki siyasal İslam'a ve Ankara'nın ulusal çıkarlarına hizmet edecek ve NATO'nun daha geniş bölgesel hedefleriyle örtüşecek şekilde tasarlanmış askeri ve kalkınma araçlarının stratejik konuşlandırılmasına dayanan katmanlı bir jeopolitik projeyi ortaya koyuyor .

Ankara'nın doğuya doğru hamlesi, ABD nüfuzunun zayıflaması, çok kutupluluğa dönüş ve enerji, ticaret koridorları ve gelişmekte olan pazarlar üzerindeki küresel rekabetin yoğunlaşması ortamında gerçekleşiyor. Bu bağlamda, Türkiye artık Avrasya genişlemesini bir seçenek olarak değil, stratejik bir zorunluluk olarak görüyor.

Bangladeş: Ankara'nın ideolojik testler için doğu sınırı

Bangladeş, Türkiye'nin Avrasya hedefleri için ileri bir operasyon sahası haline geldi. Coğrafi olarak Hindistan ve Myanmar arasında sıkışmış olan Müslüman çoğunluklu ülke, Türkiye'nin nüfuzu için verimli bir zemin sunuyor . 

2024 yılında Ankara'ya sempati duyan İslamcı yanlısı bir yönetim olan Muhammed Yunus hükümetinin yükselişi, Türk aktörlerin yalnızca kalkınma ortakları olarak değil, aynı zamanda devlet ve toplum içinde yerleşik kültürel ve siyasi güçler olarak faaliyet göstermelerinin önünü açtı.

Bu araçlardan biri, Dakka merkezli, Türkiye destekli bir STK olan ve kendisini iktidardaki Adalet ve Kalkınma Partisi'yle (AKP) açıkça özdeşleştiren " Saltanat-e-Bangla "dır. Bu kuruluş, hayırseverlik faaliyetlerinin çok ötesine geçerek, Myanmar'ın Rakhine Eyaleti'nin bazı kısımlarının yanı sıra Bihar, Odisha, Jharkhand ve Hindistan'ın kuzeydoğu bölgesi gibi Hindistan topraklarını da kapsayan kışkırtıcı bir "Büyük Bangladeş" haritası yaymıştır.

Her ne kadar resmi olarak tanınmasa da harita, iktidar partisi içindeki isimler tarafından sessizce desteklendi; bu da benzer düşünen Türk ve Bangladeşli siyasi elitleri arasında koordineli bir işbölümüne işaret ediyor.

Diplomatik kaynaklar, bu kartografik girişimin, özellikle Hindistan ve Pakistan arasında Keşmir ve İslami yönetim modelleri konusunda yaşanan son çatışmalar ışığında, Türkiye'nin Güney Asya'daki Hint hegemonyasına karşı stratejik bir denge oluşturma girişimini yansıttığını öne sürüyor . Hatta bazı analistler, bu projeyi, Pekin için hala müzakere edilemez bir kırmızı çizgi olan Tibet'e yönelik daha geniş bir Türk-Bengal çıkarıyla ilişkilendiriyor.

Dolayısıyla Bangladeş, yeni bir nüfuz alanından çok daha fazlasıdır. Türkiye'nin, insani yardım ve İslami dayanışma kisvesi altında, siyasi modelinin ve dini ideolojisinin Hindistan coğrafyasına ihraç edilebilirliğini test ettiği bir laboratuvardır.

Bunun emsali yok değil. Bangladeş'in bir zamanlar parçası olduğu Hindistan alt kıtası, yirminci yüzyılın başlarında Osmanlı Halifeliği'nin en ateşli destekçilerinden bazılarına ev sahipliği yapıyordu. I. Dünya Savaşı'nın ardından başlatılan Hilafet hareketi , Bengal'in önde gelen isimleri de dahil olmak üzere milyonlarca Hintli Müslümanı, pan-İslam birliğinin sembolü olan Osmanlı Halifesi'ni savunmak için harekete geçirdi. 

Bu tarihsel hafıza , özellikle İslamcı ağlar ve dini elitler arasında hâlâ varlığını sürdürüyor ve Ankara, Türk liderliğiyle uyumlu, bölge ötesi bir İslami kimliği yeniden canlandırmaya yönelik daha geniş stratejisinin bir parçası olarak bunu yeniden canlandırmaya istekli görünüyor.

Turancılık: Türk yayılmasının milliyetçi omurgası

^{Anadolu'dan Batı Çin'e kadar Türk dili konuşan halkların birleşmesini temel alan 20. yüzyıl} başı ideolojisi Pan-Turancılık, Ankara'da jeopolitik konsolidasyonun bir aracı olarak yeniden canlandırıldı. Türkiye, bugün bu vizyonu Orta Asya'daki nüfuzunu, özellikle Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan ve Azerbaycan'da derinleştirmek için kullanıyor.

Bu ideolojik hamle, Ankara'yı bu eski Sovyet cumhuriyetleriyle bağlayan ortak bir siyasi, ekonomik ve güvenlik bloğu işlevi gören Türk Devletleri Örgütü aracılığıyla hayata geçiriliyor. TÜRKSOY çalışmaları, burs programları ve öğrenci değişimleri gibi devlet destekli kültürel girişimler aracılığıyla Türkiye, bölgesel eğitim ve medya ortamını yeniden şekillendiriyor. 

Ankara, aynı zamanda bu eyaletlerde Slav alfabesinin Latin alfabesiyle değiştirilmesi yönündeki çabaları destekleyerek , pan-Türk ailesi kavramını yerleştirmiştir.

Altyapı düzeyinde, Doğu-Batı enerji koridoru ve Transkafkasya Demiryolu gibi projeler, Orta Asya'yı Türkiye ve Avrupa'ya fiziksel olarak bağlıyor. Ancak bu sadece lojistikle ilgili değil. Avrasya'nın merkezinde nüfuz sahibi olmak için Rusya ve Çin'e meydan okumak ve Ankara'yı Asya genelindeki güç dengesinde belirleyici bir aktör olarak konumlandırmakla ilgili.

Kardeşlik: Güney Asya'ya siyasi bir köprü

Arap dünyası dışındaki İslam toplumlarında Türkiye, AKP'nin Müslüman Kardeşler tarzı siyasal İslam'ı aracılığıyla etki alanını genişletti. Bu yaklaşım, özellikle İslamcı güçlerin -yabancı destekli terör grupları hariç- genellikle tutarlı yapılardan veya güvenilir dış destekten yoksun olduğu Pakistan ve Bangladeş'te yankı buluyor.

Ankara, kendisini Müslüman ümmetinin manevi ve siyasi öncüsü olarak sunan, giderek büyüyen bir savunuculuk ve medya kuruluşları ağı kurmuştur. Bunlar arasında, Bangladeş gibi ülkelerde faaliyet gösteren AKP şubeleri veya AKP yanlısı oluşumlar da bulunmaktadır. Buna paralel olarak, İhvan bağlantılı STK'lar -özellikle İHH İnsani Yardım Vakfı- eğitim, sağlık ve acil yardım yoluyla Türkiye'nin yumuşak gücünü artırmaktadır.

Türkiye ayrıca bölgedeki Müslümanlar arasında iyi niyet yaratmak için Rohingya krizini bir araç olarak kullanmış ve kendisini ezilen Müslüman toplulukları savunmaya istekli ve muktedir tek İslam gücü olarak sunmuştur.

Bu mimari, Ankara'nın hem sivil toplum hem de devlet kurumları içerisinde yer edinmesini, yerleşik ulusal elitlerle açık bir çatışmaya yol açmadan siyasi paralellik kurmasını sağlıyor.

Pakistan: Ankara'nın ideolojik ve stratejik köprüsü

Pakistan, Ankara'nın bölgesel açılımında uzun süredir temel bir unsur olarak hizmet vermektedir. İkili ilişkiler, özellikle insansız hava araçları ve zırhlı araç üretimi alanında ortak savunma projeleri ve AKP ile Pakistan'ın muhafazakâr İslamcı elitleri arasındaki ortak ideolojik çerçeveyle pekiştirilmektedir.

Her iki ülke de, Keşmir ve Filistin de dahil olmak üzere, Müslümanların davalarını çeşitli derecelerde ortaklaşa savundu. Daha gizli bir şekilde, İslamabad, Türkiye-Bangladeş koordinasyonunda arabuluculuk rolü üstlenerek Ankara'nın Dakka'nın siyasi sahnesine girişini kolaylaştırıyor. Pakistan, dini ağlar ve İslamcı medya aracılığıyla, hem Afganistan hem de Orta Asya'da Türkiye'nin nüfuzunun temellerini atmaya da yardımcı oluyor.

Bu ortaklık , Pakistan'ın desteğini defalarca teyit ettiği Kuzey Kıbrıs'ı da kapsamaktadır . Pakistan, 1983'teki Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ilanından kısa bir süre sonra, bu ilanı ilk tanıyanlar arasında yer almış, ancak BM'nin baskısıyla birkaç gün içinde resmen tanımayı geri çekmiştir.

On yıllar sonra, Başbakan Şehbaz Şerif, Pakistan'ın "Kuzey Kıbrıs davasını tam olarak desteklediğini" ve bu konuda Ankara'nın "sarsılmaz" yanında yer alacağını açıkça ilan etti . Bu sarsılmaz dayanışma, ortak ideolojik taahhütlere ve karşılıklı stratejik çıkarlara dayanan Ankara-İslamabad ekseninin derin birikiminin altını çiziyor.

Türkiye'nin yumuşak güç mimarisi

Ankara'nın Avrasya'ya açılımı, özenle hazırlanmış bir yumuşak güç stratejisiyle desteklenmektedir. Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), eğitim, sağlık ve altyapı sektörlerinde kalkınma projeleri yürütmektedir. Türkiye Diyanet Vakfı, camiler inşa etmekte, dini merkezleri finanse etmekte ve yurt dışında Türkçe İslami eğitim sunmaktadır. 

Bu arada, yurtdışındaki Türk okulları ve üniversiteleri, Ankara'nın siyasi dünya görüşüyle uyumlu yeni bir elit kadro üretiyor.

Bangladeş'te bu çabalar, özellikle Rohingya mülteci kamplarında belirgin bir şekilde görülüyor. Türkiye'nin insani yardım çalışmaları, iyilikseverlik kisvesi altında siyasi bir varlık oluşturmaya yardımcı oluyor. Bu girişimler yalnızca hayırseverlik amaçlı değil, aynı zamanda jeopolitik sadakate yönelik uzun vadeli yatırımlardır.

NATO sinerjisi ve Avrasya'nın tepkisi

Ankara sık sık bağımsız bir dış politika izlediğini iddia etse de, Avrasya'daki yayılmacı duruşu NATO'nun temel hedefleriyle örtüşüyor . Tibet ve Sincan'daki Türk faaliyetleri, Batı'nın Çin'i kontrol altına alma çabalarını doğrudan tamamlıyor. Afganistan ve Orta Asya'da Ankara'nın varlığı İran'ı çevreliyor. Orta Asya'daki eski Sovyet cumhuriyetlerinde ise Türkiye, Moskova'nın kalan nüfuzuna rakip oluyor.

Ankara, haydut bir devlet gibi davranmaktan çok uzak, NATO'nun bölgesel yardımcısı rolünü üstleniyor. İster Pan-Türkist ister İslamcı olsun, kültürel açıdan yankı uyandıran söylemleri kullanması, müdahalesini yerel kitleler için makul kılarken, uzun vadeli Atlantikçi amaçlara da hizmet ediyor. Bu amaçların örtüşmesi, Suriye ve Doğu Akdeniz'deki yüksek profilli anlaşmazlıklara rağmen Batı'nın Türkiye'nin yayılmacı manevralarına gösterdiği hoşgörüyü açıklayabilir .

Kazanımlarına rağmen, Türkiye projesinin sınırları yok değil. Hindistan, Ankara'nın Bangladeş'teki büyüyen etkisini, özellikle de "Büyük Bangladeş" haritasının dolaşıma girmesini giderek artan bir endişeyle karşılıyor. Çin, Türkiye'nin Tibet'teki müdahalesini stratejik bir provokasyon olarak görüyor. Orta Asya'da kendini yeniden kanıtlayan Rusya'nın, Türk rakiplerine karşı geri adım atması pek olası değil.

Dahası, yerel halk, özellikle siyasi İslam'ı yabancı bir dayatma olarak algılarsa, Ankara'nın ideolojik hamlelerine direnebilir. Dini yumuşak güce aşırı güvenmenin riski, laik elitleri yabancılaştırabilmesi veya İslamcı yayılmayı sınırlamak isteyen yeni bölgesel blokların tepkisine yol açabilmesidir.

Türkiye'nin doğuya doğru ilerleyişi yalnızca stratejik değil, aynı zamanda ideolojiktir . İhvan çizgisindeki İslam'ı Turancı milliyetçilikle birleştirerek ve her ikisini de NATO dostu bir çerçevede bir araya getirerek Ankara, Orta ve Güney Asya'da sistematik bir şekilde nüfuz alanı oluşturuyor.

Ancak bu genişleme risksiz değil. Dikkatli bir ayarlama gerektiriyor: Rusya, Çin ve Hindistan gibi yerleşik güçlerin tepkisini çekmeden bölgesel gücü savunmak; Batı ittifakının işlevsel bir ayağı olarak kalırken bağımsızlığı öne çıkarmak.

Bu sadece cesur bir manevra değil, aynı zamanda bir provokasyon. Türkiye'nin bu tartışmalı Avrasya sahasında nüfuzunu sağlamlaştırıp sağlamlaştıramayacağı veya ikili ittifakının çelişkilerinin onu geri çekilmeye zorlayıp zorlamayacağı artık varsayımsal değil. Sonuç, Ankara'nın hırsının sınırlarını belirleyecek ve meydan okuduğunu iddia ettiği Atlantikçi düzenin kırılganlığını veya direncini ortaya çıkaracaktır .

*thecradle.co