Dünya Ekonomisi Nereye Doğru Gidiyor?

Arıkan Akar

Günümüz dünyasının ekonomik tablosunu daha iyi analiz etmek için ,biraz geçmişe dönmek gerekiyor. Küreselleşme, çok konuşulan bir kavram.Küreselleşmeyi, tarihsel olarak incelediğimizde, ‘’coğrafi keşiflere’’ kadar gidebiliriz.Yani,kolonyal imparatorlukların kurulması sürecine kadar fakat güncel ekonomik görünüme bakmamız açısından,daha yakın bir zamana gelmemiz gerekmektedir.2.Dünya savaşı’nın sonlarına doğru 1944 yılında kurulan uluslararası para sistemi olan ve tüm ülke para birimlerini ABD dolarına sabitleyen, Bretton Woods Sistemi 1971 yılında çöktü.ABD,doların altına çevilebilirliğini kaldırdı.Sabit kur sistemi bitdalgalı kur dönemi başladı.Küresel para arzı hızla arttı. Diğer yandan;OPEC ülkeleri, bazı uluslararası koşullardan dolayı,petrol fiyatlarını sert bir biçimde arttırdı.Petrol ihracatçısı ülkelerde devasa döviz fazlaları oluştu. Tüm bu gelişimle, dünyada bir ‘’likitide fon bolluğu’’ zemini hazırladı. Bu bolluğun, akış süreci gerekiyordu.Küreselleşme kavramının yoğunluğu, burada ortaya çıkmaktadır ve bu sistemin en önemli yapılarından biri olan ‘’neoliberal ekonomi politikalar ‘’ kendisini göstermektedir. Bu politikalar;özelleştirme,finansal serbestleşme,ticaret liberalizasyonu,deregülasyon (piyasa üzerindeki devlet düzenlemelerin azaltılması) gibi araçlar ile varlığını meşrulaştırmıştır. 1980’lerin sonlarında,Washington Uzlaşısı adı verilen bu politikaların resmi dayanağı yapılanmış oluyordu.

Bugünü daha iyi kavramak açısından,yukarıda ifade edilen bilgiler, bir gereklilik arz etmektedir.Öyle ise günümüz dünyasını bazen verilerle, bazen yorumlarla analiz etmeye başlayabiliriz.Öncelikle ; dünyada  gerçekleşen ekonomik büyümeden bahsetmek gerekiyor.Gayri Safİ Yurtiçi Hasıla’ yı , yazıda ‘’GSYH’’ diye kısaca yazacağım.Küresel ekonomik büyümenin 2026'da %3,1'e yavaşlayacağını tahmin ediliyor, 2024'’te%3,3'tü bu rakam .Küresel ekonomik büyüme aniden düşüp negatife dönüşmez fakat oransal olarak küçük görünen değişimler büyük bir önem teşkil etmektedir. İleride;Yüksek borç seviyeleri ,siyasi belirsizlikler, korumacılık ve ticaret savaşları,ihracattaki durgunluk tehlikesi gibi bazı sebeplerden dolayı bu değişim olumsuz yönde etkilenebilir. Ayrıca;küresel faizler yükseldiğinde gelişmekte olan ülkelerde sermaye çıkışından kaynaklı dünyada bir ekonomik yavaşlama yaşanmaktadır.AR-GE ve inovasyonda gerekli yatırımlar söz konusu değil.Dünya genelinde GSYH’nin ortalama %2,5-3 ‘ ü AR-GE ‘ye ayrılıyor.OECD ortalama olarak  %2,7 düzeyinde. Bu durumda, çoğu ülkelerde bu oranlar düşük.

Peki dünya genelinde borçlanma ne durumda ? Küresel borçlar 2025'te yaklaşık 29 trilyon dolar artarak 348,3 trilyon dolara ulaşmıştır. Küresel borcun Gayri Safi Yurt İçi Hasıla'ya (GSYH) oranı, 2025'te yaklaşık yüzde 308 seviyesine geriledi. Kamu borçları,106,7 trilyon dolara ve finansal sektör borçları ise 76,4 trilyon dolara yükselmiştir.Borçlanma, ülkelere has nedenlerle değerlendirilse bile ,dünya genelinde borçlanma neden artmaktadır? 2008 Finansal Krizi sonrası hızla artışa geçen küresel borç stokları kamu finansman yükünü arttırmıştır. Özel sektör borçları  oransal olarak küresel krizi göz önünde bulundurduğumuzda,  kamu kadar artış göstermemiştir.Pandemi dönemindeki genişletici maliye politikaları da etkin bir unsurdur. ABD merkez bankası FED'in faiz politakaları bazen borçlanmayı maliyetli hale getirebilmektedir ve bu faiz politikasında kararsızlık-belirsizlik söz konusu.Finansal sistemin derinleşmesi ,özel sektör borçlanmalarını artırmaktadır.Şirket tahvilleri ve tüketici kredileri gibi..Avrupa Birliği’nin Ortak Para Politikasına geçmesi borç artışını tetikleyen unsurlardan biridir.Uluslararası ilişkilerdeki gerginlik ve buna benzer etkiler savunma harcamalarını artırmakta,küresel borç düzeyini yükseltmektedir.

Küresel düzeyde enflasyon, nasıl bir boyutta? Küresel ortalama enflasyon yaklaşık %4,2 civarındadır.Küresel enflasyon nedenlerine indiğimizde,bazı sonuçlar görmekteyiz. 2021-2023 yılları arasında küresel mal fiyat enflasyonunun yükselmesi, COVID sonrası toparlanmanın ilk aşamalarında hizmet fiyatları ve ücret artışları hızla yükselmesi, mal fiyatları cephesinde, tedarik zinciri aksamaları ve yükselen emtia fiyatlar gibi etkiler önemlidir. Para birimleri genel olarak Çin yuanı karşısında değer kaybetti. Bu,döviz kuru geçişinin daha güçlü olduğu ve malların tüketici sepetlerinde daha büyük bir paya sahip olduğu gelişmekte olan piyasalarda enflasyon artışına neden olmuştur.ABD ile yaşanan ticaret savaşı , gümrük vergilerinin Amerika'da temel mal fiyatlarını arttırmaktadır. Diğer yerlerde artmaması, mal fiyatlarındaki enflasyonun farklılaşmasını etkiliyor.Çin ihracatının diğer pazarlara yönlendirilmesi, ithalat fiyatları üzerinde aşağı yönlü baskı oluşturmaktadır.Yani;Çin;özellikle firmaları büyüyen pazarlara yönelir,bu da özellikle gelişmekte olan piyasalarda enflasyonu tetikler.

Son olarak Küresel anlamda  işsizlikten bahsedelim.Küresel işsizlik oranı %5 seviyesinde sabit kalırken genç işsizlik %12,6 ‘dır. Küresel ticaretin GSYİH’den daha hızlı büyümesi beklenebilir fakat imalat sektörü zayıf kalmakta ve ticaret kısıtlamaları olumsuz etkisini sürdürmektedir.Para politikaları dünya genelinde  nispi olarak enflasyona odaklandığı için resesyonu engelleyememiştir. 2024 yılında küresel iş gücüne katılım oranı %61 seviyesinde sabit kalmıştır.  Artan yaşam maliyetleri ve yavaşlayan büyüme, ücretleri ve istihdam yaratımını baskı altına alarak uyum ve direnç ihtiyacını artırmıştır.Dijital erişim ve yapay zeka, çalışma biçimini dönüştürürken, işgücü piyasaları bu gelişimlerden olumsuz etkilenebilmektedir.Tükenmek üzere olan bazı enerji kaynaklarına alternatif düşük düzeyde ki yukarıda AR-GE inovason önemine değinildi.Ayrıca;Politik istikrarsızlıklar,savaşlar,göçler,belirsizlikler üretim cephesini etkilemektedir.

 Özetle;tüm bu bilgiler ve veriler doğrultusunda ,dünya iç içe girmiş ,fakat bir  yandan bu entegrasyon; ekonomik anlamda büyük bir krize gebe bir durum yaratmıştır.Düzensizlik,belirsizlik, gelecek yönde  bireyleri ‘’ olumsuz beklentiler’’ içerisinde bulundurmuştur.Böylece; sürdürülebilir bir yaşama olan ihtiyaç ,kendisini gün geçtikçe daha fazla göstermiştir.